Vorige week schreef ik over de perfectionisme-valkuil waar ik onlangs weer instapte. Een patroon waarvan ik dacht dat ik er afscheid van had genomen. Maar niet dus. Pete Walker (psychotherapeut en auteur van het boek ‘Complex PTSD: From Surviving to Thriving’) omschrijft op een voor mij heel logische en heldere manier hoe die patronen ontstaan.
Er zijn vier manieren waarop wij als kleine mensenkinderen al vroeg in ons leven omgaan met moeilijke of bedreigende situaties. Dat zijn vier heel normale, gezonde en effectieve manieren om voor jezelf en anderen op te komen om door het leven te manoeuvreren. Het zijn de gezonde en effectieve vormen van vechten, vluchten, pleasen en bevriezen:
- Assertiviteit: het opkomen voor jezelf, terugvechten en het aangeven van grenzen (vechten)
- Terugtrekken: gaat over het wegblijven uit een vervelende of dreigende situatie (vluchten)
- Het luisteren naar en helpen van anderen, het sluiten van compromissen om ervoor te zorgen dat er een win-win situatie kan ontstaan (pleasen)
- Stoppen met strijden als verdere weerstand zinloos of erg gevaarlijk is (bevriezen)
De vier afweer-typen ontstaan al vroeg
Mensen die liefdevol, eerlijk en zonder trauma opgroeien, mensen die veilig gehecht zijn en goede voorbeelden in hun leven hebben gehad, hebben meestal geleerd om op een gezonde manier met uitdagingen en vervelende situaties om te gaan. Ze kunnen bijvoorbeeld assertief zijn als dat nodig is, compromissen sluiten, maar zich ook terugtrekken als dat verstandiger is. Oftewel, ze hebben toegang tot het hele repertoire van allerlei gedragingen die passend zijn voor elke situatie. Maar ja, we hebben nou eenmaal allemaal een andere jeugd gehad, andere gebeurtenissen en andere invloeden.
Zo is te zien dat kinderen en jongeren die weinig of geen (emotionele) veiligheid hebben ervaren, geleerd hebben om slechts te vertrouwen op één of twee van de vier afweerreacties. Iedereen heeft onbewust in min of meerdere mate zijn eigen afweer-repertoire ontwikkeld. Deze zijn grofweg in te delen in deze vier afweer-typen.
De Bully – Vechten
Als de Bully onveiligheid ervaart, onderneemt hij actie door aan te vallen of te confronteren. Het overlevingspatroon gaat dan om een streven naar macht over de ontstane situatie. Dat herken je bijvoorbeeld als de Bully steeds maar aan het woord is, anderen niet laat uitspreken, kritiek uit op anderen en boos of verontwaardigd doet. De Bully kan daarbij behoorlijk impulsief en explosief reageren. De evenwichtige manier van opkomen voor jezelf is natuurlijk gezonde assertiviteit. Maar als het vecht-systeem aangaat onder stress of onzekerheid, vertoont hij dominantie en macht. De Bully geeft het liefste alles en iedereen de schuld en zal dit ook laten weten, zodat hij weer controle krijgt over de situatie.
De Workaholic – Vluchten
De Workaholic reageert op een gevoel van onveiligheid door in actie te komen. Dat kan op twee manieren, actie in het hoofd (overdenken, scenario’s en angstgedachten) en actie in het doen (dwangmatig bezig blijven, nog meer doen, streven naar controle en perfectie). De Workaholic is dan ook geneigd om zich zorgen te maken, hij kan last hebben van faalangst en onzekerheid en compenseert dat door meer te doen, nog beter zijn best te doen. In balans is de Workaholic gestructureerd en efficient. Maar als het onveilig wordt, kan het doorslaan naar perfectionisme en het overanalyseren van situaties. Oftewel, altijd maar druk, druk, druk om de boel overzichtelijk en veilig te houden.
De People Pleaser – Vleien
Vlei-gedrag, of ook wel bekend als please-gedrag, gaat er in de basis over dat iemand inactief meebeweegt en zich aanpast aan anderen. De Pleaser is dus actief en inactief tegelijkertijd. Hij is inactief op het gebied dat hij anderen laat bepalen wat er gebeurt en wat hij moet doen. Hij is veel bezig met erbij horen, complimenten geven en anderen pleasen en bedienen. Hoe meer aangepast, hoe beter, want dan is het veilig, dan kan hij stukjes liefde en waardering ontvangen. De People Pleaser laat het nemen van beslissingen daarom ook het liefst over aan anderen en straalt een soort van sociaal perfectionisme uit.
Dit wordt niet vaak herkend als overlevingsgedrag, omdat dit gedrag in principe sociaal heel wenselijk is. Het wordt wel gewaardeerd, dat meegaande, sociale en aardige type. In balans zou de People Pleaser eigenlijk gewoon een zorgzaam, behulpzaam en empathisch persoon zijn, maar bij onveiligheid slaat dit over naar een soort bediende, die zijn eigen behoeften en meningen overboord gooit, om veilig te kunnen zijn.
De Couch Potato – Bevriezen
Het overlevingsmechanisme van de Couch Potato is inactiviteit en vermijden (bevriezen). Hij trekt zich het liefste terug, hij wordt inactief en wil lastige situaties vermijden. En vooral lastige mensen. Hij gaat uit verbinding en vermijdt menselijk contact. De Couch Potato kan zich letterlijk terugtrekken in zijn eigen kamer of ruimte, kruipt alleen onder een dekentje op de bank, of gaat slapen, tv kijken, uit het raam staren, videospelletjes spelen, surfen op het internet. Alles om zich maar te kunnen afsluiten van de situatie en de mensen om hem heen. De Couch Potato kan ook echt worstelen met het nemen van besluiten, ook dat zou hij het liefste vermijden. De effectieve strategie die hieronder zit is die van balans, rust en het stoppen met strijden. Maar onder stress en onveiligheid is de Couch Potato vooral afwezig en onbereikbaar.
Welke herken jij bij jezelf?
Ik herken mezelf in het type van de Workaholic, en dan de perfectionistische versie daarvan. Welke herken jij bij jezelf, als het even tegenzit of als je een uitdaging voor de kiezen krijgt? Het leuke is dat wanneer je doorhebt wat jouw voorkeurs afweer-type is, je een goede tegenactie kan nemen door één van de vier andere gezonde strategieën te kiezen om je door lastige situaties heen te helpen.
Eén reactie
Mooi blog, helder, duidelijk en goed info.