Als coach en trainer kom ik vaak mensen tegen die ver over hun grenzen gaan, gevoelig zijn voor de mening van anderen, zichzelf op een tweede plek plaatsen of niet goed weten wat ze willen. Pleasegedrag kan zich in een milde vorm openbaren, maar ook in een vrij sterke en terugkerende vorm. Je kunt er dus behoorlijk veel last van hebben, omdat het allerlei thema’s van je leven raakt. Dat is ook het geval bij Carolien.
Carolien herkent duidelijk drie onhandige patronen
Carolien zit naast me voor een coachgesprek en ze staart een beetje voor zich uit over de bergen en heuvels hier in Spanje. Ze vertelt me dat ze de afgelopen tijd goed heeft nagedacht over wat ze anders zou willen in haar leven. Dat ze drie thema’s of patronen herkent die ze graag met mij wil onderzoeken.
“Allereerst wil ik meer in het hier en nu kunnen zijn en leven. Als mijn hoofd naar de toekomst gaat of doelen wil stellen, voel ik me al gauw niet goed genoeg of gaat mijn innerlijke criticus fors aan. Dan ga ik zo hard mogelijk mijn best te doen om ervoor te zorgen dat het allemaal wel goed komt, of dat ik aan de verwachtingen van anderen kan voldoen.
Daarnaast merk ik dat ik me richt op het willen controleren van situaties. Als ik me onzeker of ongeduldig voel, verlang ik eigenlijk naar controle, zekerheid. Ik blijf altijd maar vechten en pleasen. Het is alsof ik continu ‘aan’ sta en dat ik iets ‘moet’ doen.
Als derde wil ik trouwens ook meer zelfvertrouwen, ergens ben ik dat kwijtgeraakt. Ik voel me soms gewoon echt niet goed genoeg. Dan voel ik de stress in mijn lijf, ik ga pleasen en overmatig mijn best doen.
Het gaat over één belangrijk thema
Ze kijkt me weer aan en slaakt een diepe zucht. Ik voel diep van binnen dat dit eigenlijk maar om één thema gaat. Er zit iets in het fundament van Carolien dat maakt dat er allerlei overlevingspatronen aangaan als het even onveilig voelt of als er een specifieke trigger is. We hebben dieper te onderzoeken om erachter te komen wat er nu nog niet helemaal in balans is. Anders blijven we pleisters plakken op wonden die eigenlijk gehecht moeten worden.
Carolien vertelt me dat ze zich als jong meisje nooit welkom en veilig heeft gevoeld en als volwassen vrouw wordt ze nog steeds regelmatig door kleine dingen getriggerd om naar haar oude overlevingsstrategie van vechten en pleasen te gaan.
De meest bekende overlevingspatronen: fight, flight, freeze
Een kind zoekt altijd naar naar veiligheid en verbinding, want het kan alleen niet overleven. Stel je dan eens een klein kind voor dat opgroeit in een situatie waarin één of beide ouders een bron van onveiligheid, (emotionele) onvoorspelbaarheid of gevaar is. Bijvoorbeeld omdat er sprake is van drugs- of alcoholverslaving, huiselijk geweld, narcisme, emotionele verwaarlozing, bipolariteit, enz. In het geval van Carolien was haar stiefvader snel boos en vaak geïrriteerd en vertoonde hij onvoorspelbaar en vijandelijk gedrag.
In dat soort onveilige situaties kan het kind natuurlijk geen veiligheid en verbinding vinden. Dan gaat het overlevingsmechanisme van fight, flight en freeze aan. Het kind wordt boos (vechten) of wil weglopen (vluchten), of het wil zich verstoppen op zijn of haar kamertje en keert naar binnen om zich te onttrekken aan het sociale contact (bevriezen). Bevriezen haalt je uit het sociale contact en brengt je binnenwereld in veiligheid.
Wat als fight, flight en freeze niet werkt?
Maar wat nou als fight, flight en freeze niet werkt en de situatie hierdoor nog bedreigender wordt? Wat als uit contact gaan meer narigheid oplevert dan in het contact blijven? Dan rest ons als kind nog de overlevingsrespons van het pleasen om in die situatie te kunnen overleven.
Pleasen is een stuk van jezelf opgeven
In tegenstelling tot de overlevingsreactie fight, flight of freeze, waarbij de innerlijke wereld nog wordt beschermd, geef je bij de pleasereactie ook deze bescherming op. Hierdoor verlies je het vermogen om zelf te bepalen wat je nodig hebt en laat je jouw grenzen varen. Je weet en voelt niet meer wat goed is voor jezelf. Pleasen is jezelf verbinden op de voorwaarden van de ander. Je wordt dan kwetsbaarder voor het blijven hangen in destructieve of narcistische relaties, en voor controle en manipulatie.
Ik vertel dit aan Carolien en ze is stil. Alsof ik tientallen kwartjes hoor vallen. Ook Carolien is regelmatig op zoek naar wie ze eigenlijk echt is, haar gevoel van identiteit is niet helder en ze heeft een behoorlijk destructieve relatie achter de rug.
Je blijft omdat pleasen wordt gewaardeerd
In tegenstelling tot reacties waarbij mensen zich terugtrekken (vluchten) of boos worden (vechten)., is pleasegedrag lastig te herkennen als overlevingsgedrag, omdat plesaegedrag veel meer sociaal wenselijk is dan vechten of vluchten. Het wordt eigenlijk wel gewaardeerd, dat meegaande en het rekening houden met anderen. Het ‘ja’-zeggen en het jezelf wegcijferen. En elke keer dat iemand die pleasegedrag vertoont waardering krijgt, motiveert dat onbewust om het opnieuw te doen. Elke keer wordt bevestigd dat jouw gevoelens en wensen er niet toe doen. De vicieuze cirkel floreert, je blijft in de toxische situatie en de weg om dit te doorbreken wordt steeds smaller.
Herken en erken pleasegedrag als overlevingsstrategie
Niet elk pleasegedrag hoeft een overlevingsstrategie te zijn, het is echter wel de moeite waard om het eens te onderzoeken. Zeker als je een patroon herkent dat zijn bron in het verleden heeft. De eerste stap naar veiligheid en oprechte verbinding met jezelf is het herkennen en erkennen of er sprake is van oude overlevingspatronen. In het dagelijkse leven kunnen deze telkens weer getriggerd worden, waardoor de oude onbewuste overlevingsstrategie opnieuw ‘aan’ gaat.
De weg terug naar veiligheid en verbinding
Ik hoor weer een zucht van verlichting bij Carolien. Ze vertelt me dat ze haar stiefvader heeft vergeven en dat ze ervan overtuigd was dat daarmee het oude stuk ook was geheeld. En dat is grotendeels ook zo. Ze heeft hém vergeven, maar zichzelf nog niet helemaal geheeld. Het is nu tijd om ook haar innerlijke alarmsysteem, haar autonoom zenuwstelsel de weg terug te laten vinden naar veiligheid en verbinding van binnen. Daar is niet alleen cognitief werk voor nodig, maar bijvoorbeeld ook bewustwording van je triggers en gevoelens, lichaamsbewustzijn en ademwerk, zodat oude energieën uit het systeem kunnen gaan en het alarmsysteem weer in balans komt.
Coachen is co-creatie
Ik voel me dankbaar dat Carolien zich zo veilig bij me voelt, dat we samen de vertraging in kunnen gaan, zodat alles er mag zijn. Ik weet dat ik kan vertrouwen op mijn gevoel, kennis en ervaring om door de brei van symptomen de kern van het patroon te pakken. Coaching is voor mij zo veel meer dan een coach- of ontwikkeltechniek toepassen, zo veel meer dan van A naar B gaan. Het gaat over verbinden, vertragen, veiligheid en samenwerken. En wat is het fijn dat de rust en de ruimte van de plek hier in Spanje zo mooi meewerkt.
De weg terugvinden naar jezelf
Wil je meer weten over de overlevingsstrategieën van het autonoom zenuwstelsel? Lees dan ook eens mijn blog over de polyvagaal theorie, Deze theorie vormt ondermeer de basis is van dit blog. En uiteraard kun je me altijd een bericht sturen voor een kennismaking en dan kijken we samen wat jou kan helpen om de weg terug te vinden naar jezelf, naar meer vertrouwen, veiligheid en verbinding.
