Waarom ik me nu verdiep in de polyvagaaltheorie

Ik zit in het vliegtuig, alles is relaxt en ik zit een beetje te lezen. Ineens voel ik een schokje en verandert het geluid van de motor. Direct voel ik mijn spieren verstijven, krijg ik zweethanden en gaat mijn hartslag omhoog. Ook al weet ik verstandelijk dat ik hier veilig ben, mijn lijf schiet automatisch in de stress-respons. Zo ook toen ik een paar weken geleden bij de tandarts in de stoel lag, ook al wist ik dat hij niets ingrijpends hoefde te doen, toch was mijn lijf gespannen en zat mijn adem hoog.

Wat nou als er te veel prikkels zijn?
Misschien herken je dat wel, dat je lijf al reageert op een situatie, terwijl je verstandelijk weet dat er niet echt iets aan de hand is. Dit is het werk van ons autonoom zenuwstelsel. Nu ik dit weet, kan ik deze autonome respons keren door dieper adem te halen, mijn kaak te ontspannen en mijn spieren los te doen. Langzaamaan keer ik weer rustig naar een veilige en relaxte staat, verbonden met mezelf, de situatie en de mensen om me heen.

Maar ja, wat nou als je door te veel prikkels, nieuws, social media, drukte op het werk, verantwoordelijkheden en uitdagingen continu in die stress-respons zit? Als je niet bewust bent van je lichamelijke staat? Als je niet meer kunt herstellen en er geen evenwicht in je systeem is? Als het eigenlijk te lang onveilig voelt in je leven? Wat dan?

Is het hier veilig of niet?
Sinds ik met verdiept heb in de functie en de werking van onze meerdere breinen (mBraining) en de invloed van het autonome zenuwstelsel is er een wereld voor me opengegaan. Zeker nu ik ook kennis heb genomen van de polyvagaaltheorie van S.W. Porges. Een theorie die in 1994 is ontstaan uit wetenschappelijk laboratorium-onderzoek, gevolgd door jarenlang toegepast onderzoek, met het doel om neurobiologische mechanismen van psychiatrische stoornissen te achterhalen.

In haar boek Polyvagaaltheorie in therapie noemt Deb Dana het de ‘Wetenschap van veiligheid’.

Dit had ik veel eerder willen weten, echt! Ons autonoom zenuwstelsel is namelijk continu in actie om de omgeving te scannen: is het hier veilig of niet?

Video
Bekijk deze korte, simpele en heel inspirerende uitleg over de polyvagaal theorie en de werking van ons autonome zenuwstelsel. Super verhelderend. Hierin worden heel duidelijk de drie toestanden van ons systeem uitgelegd.

1 – Het is veilig: ik kan verbinden en genieten
Als het veilig is, kunnen we ons verbinden, communiceren, signalen van anderen naar waarde inschatten, uitrusten en rustig functioneren. De hartslag is regelmatig en onze ademhaling is diep, we kunnen ons richten op de mensen om ons heen en ons verbinden met de wereld. Een staat van actieve, geïnteresseerde, nieuwsgierige en vredige staat.

2 – Het is niet veilig: ik moet in actie komen
Bij een signaal van onveiligheid worden er ondermeer stresshormonen (adrenaline en cortisol) geproduceerd en wordt het lichaam voorbereid om tot actie over te gaan (vechten of vluchten). De hartslag gaat omhoog, de ademhaling wordt oppervlakkiger, de spieren spannen zich aan en we speuren onbewust de omgeving af op tekenen van gevaar. In zijn algemeenheid verkeren we dan in een staat van angst of boosheid, onzekerheid of frustratie.

3 – Het is echt niet veilig: ik kan niks meer
Als vechten of vluchten niet kan, wordt de oudste baan in ons zenuwstelsel geactiveerd, dan is  bevriezing het laatste redmiddel. Als we gevangen zitten en het niet werkt om actie te ondernemen komen we in een staat van immobilisatie, verlaagd bewustzijn, dissociatie en afsluiting van gevoelens en sensaties. Dan voelen we ons hopeloos, machteloos, verlaten en te moe om na te denken. Deze staat kan leiden tot depressiviteit, slapeloosheid, chronische vermoeidheid, isolement en tal van andere lichamelijke klachten.

Het alarmsysteem staat niet goed afgesteld
Als deze drie systemen evenwichtig samenwerken en we flexibel kunnen schakelen, ervaren we volledig welbevinden. Het is alleen zo dat ons autonome zenuwstelsel soms niet goed staat afgesteld. Als we het vergelijken met het alarmsysteem van een huis, kun je je voorstellen dat bijvoorbeeld het alarm al afgaat als er een vliegje door de kamer vliegt, of dat het brandalarm gaat loeien terwijl er geen rook of vuur is. Oftewel, we komen in een staat van mobilisatie terwijl er niets aan de hand is. Oorzaken daarvan zijn legio. Bijvoorbeeld door hechtingsproblematiek, shocktrauma, ontwikkelingstrauma of chronische stress kan het autonome zenuwstelsel langdurig gedereguleerd zijn.

Reset je alarmsysteem
Het goede nieuws is dat je door lichaamsbewustzijn, oefening en begeleiding je autonoom zenuwstelsel kunt trainen om flexibeler en gezonder om te gaan met situaties en mensen om je heen. Dat kun je bijvoorbeeld doen door:

• Begeleiding en therapie om eerder opgelopen trauma of hechtingsproblematiek te helen.
• Lichaamsbewustzijn te ontwikkelen waardoor je de drie verschillende staten waarin je kunt verkeren gaat herkennen, zodat je ze bewuster kunt gaan reguleren.
• Activiteiten ontwikkelen waarvan je weet dat ze je fysieke rust en stabiliteit brengen. Zoals bijvoorbeeld yoga, wandelen, mediteren, ademhalingsoefeningen. Over dat laatste schreef al eerder een blog met een eenvoudige en heel effectieve oefening die je kunt doen.
• Je omringen met mensen die in een rustige, veilige en kalme staat van verbinding zijn. Want wist je dat onze autonome zenuwstelsels met elkaar ‘communiceren’? Op onbewust niveau spiegelen we de staat van anderen om ons heen en in plaats van onszelf te reguleren, kunnen we co-reguleren.

Hoe veilig is het bij jou?
Vooral dat laatste aspect van co-regulatie raakt me diep en zet me aan het denken.

• Als je partner thuiskomt, of je kinderen, in welke staat ben jij dan? De mensen om je heen spiegelen jouw staat, onbewust. Ze voelen het als er iets ‘mis’ is. Nemen ze jouw veilige staat over of je gestresste staat?
• Als je aan het werk bent, wat is de staat van je collega’s, ook als er hoge werkdruk is? Welke invloed hebben de mensen om je heen?
• Als jij werkt als coach, begeleider, leidinggevende of therapeut, vraag je dan af welke invloed jouw staat heeft op de anderen. Hoe kan iemand leren, ontwikkelen, groeien en zich kwetsbaar opstellen als het bij jou niet veilig voelt? 
• En hoe is het in de relatie met je partner? Kunnen jullie veiligheid vinden bij elkaar als de ene of de andere dat even nodig heeft om te kunnen co-reguleren? Of ben je samen te vaak in een niet-veilige staat omdat er gedoe, zorgen, stress of onenigheid is?
• Hoe veilig voelt het eigenlijk voor de ander bij jou?

Meer weten?
Wil je hier meer over weten of onderzoeken hoe jij meer balans in jouw systeem kunt krijgen, neem gerust contact met me op.