Een dame met scherpe randen: mijn leeservaring van Kruistocht van een koningin

Wanneer je gefascineerd bent door Spanje, of het rijke, soms bloedige verleden van het Iberisch schiereiland, kom je vroeg of laat uit bij Isabel I van Castilië. In Kruistocht van een koningin probeert de auteur haar leven te vangen in een historische roman. En eerlijk is eerlijk: voor wie houdt van hofintriges, politieke machtsspelletjes en middeleeuwse pracht, valt er genoeg te genieten. Toch bleef ik met gemengde gevoelens achter. Het boek riep bewondering én weerstand op – en dat maakt het juist de moeite waard om over te schrijven.

Een poging tot sympathie… die bij mij niet landde
De auteur – Simone van der Vlugt – heeft duidelijk geprobeerd om Isabel menselijker te maken. Om haar niet alleen als koningin, maar ook als vrouw, dochter, zus, moeder en vriendin neer te zetten. Als een jonge prinses die moet knokken voor haar plek, die als halfzusje van de koning opgroeit tussen politieke spanningen, een vrouw die zich staande moet houden in een wereld die door mannen wordt gedomineerd.

En daar zit iets bewonderenswaardigs in. Maar toch kreeg ik niet de sympathie of warmte voor Isabel die de schrijver volgens mij wilde oproepen. Ik vond haar keihard, meedogenloos, onverbiddelijk. Iemand die macht wilde en die bereid was om ver te gaan om die macht te behouden. Dat zie je in het boek keer op keer terug. Haar politieke keuzes zijn strategisch, berekend en vaak onmenselijk. Wat je ervan vindt, hangt af van hoeveel morele ruimte je bereid bent te geven aan historische figuren. Die ruimte voelde voor mij klein, daar ben ik eerlijk in.

De schaduwzijde die je niet kunt negeren
Waar ik vooral moeite mee had, is hoe Isabel’s religieuze fanatisme steeds als vanzelfsprekend wordt weergegeven – bijna alsof het onvermijdelijk was dat ze zo handelde. Maar we hebben het hier niet over kleine misstappen. Dit is een vrouw die:

• eerst de Joden uit veel Spaanse steden verdrijft
• daarna de Moren
• alles met het doel om de hun geloven volledig weg te vagen
• en het katholicisme tot de enige waarheid te verheffen

Het boek beschrijft dat, maar soms te mild, alsof het een historisch detail is in plaats van een hardvochtig beleid met enorme menselijke gevolgen. Natuurlijk, het is een roman, geen academisch werk. Maar als lezer blijf ik kritisch. De pogingen om haar beslissingen te verzachten of te verklaren, voelde voor mij dan ook niet als overtuigend.

En misschien is dat precies wat mij stoorde: dat haar daden in feite veel meedogenlozer zijn dan het verhaal durft te zeggen.

Emancipatie in de 15e eeuw
Toch is er ook een andere kant. Want hoe streng, onwrikbaar en religieus fanatic Isabel ook was, ze was óók een vrouw die haar tijd vooruit was – zeker in een wereld en tijd (15e eeuw) waarin vrouwen niets te vertellen hadden. Ze vocht zich naar de troon, tegen alle verwachtingen in. Ze hield vol waar anderen opgaven. En ze zorgde ervoor dat haar dochters erfgenamen konden worden, iets wat tot dan toe onmogelijk was.

Dat maakt haar interessant, complex. Je kunt haar bewonderen om haar vasthoudendheid én je tegelijkertijd ongemakkelijk voelen bij haar keuzes. Misschien is juist dat het spanningsveld dat dit boek de moeite waard maakt: je kunt niet simpel voor of tegen haar zijn. Ze was geen heldin. Geen monster. Maar iets ertussenin – en misschien nog wel ingewikkelder dan dat.

Waarom dit boek toch een aanrader is
Als je houdt van Spanje dan heeft dit boek een extra laag. Met Isabel reis je namelijk heel Castilië, Aragon en Andalusië door. Haar grootste uitdaging was om Granada te veroveren, de stad waar ik woon, en dat maakt het boek voor mij extra speciaal. De strijd om de laatste restanten van het Moorse rijk vormt een belangrijk deel van het verhaal.

Dat Granada tot het laatst standhield, raakt me nog altijd, omdat de Moorse cultuur hier nog steeds zó zichtbaar en voelbaar is. De spanning, de politiek, de cultuurclash: het zit diep in de geschiedenis van deze regio. De redenen waarom juist Granada als laatste viel… die laat ik aan de lezers van het boek. Het is te mooi (of te pijnlijk) om te verklappen. Maar voor wie hier woont, of hier ooit is geweest, of verliefd werd op de Alhambra, de Sierra Nevada of de wirwar aan Moorse straatjes, zal dit deel van het verhaal extra betekenisvol voelen.

Een roman die schuurt
Kruistocht van een koningin is geen lichte kost. Het is geen feelgoodroman die je even weg leest. Het is een boek dat schuurt. Dat je laat nadenken over macht, religie, politiek en de rol van vrouwen in de geschiedenis. Een boek waarin bewondering en afkeer zich voortdurend afwisselen. Misschien is dat wel een compliment aan de auteur: dat zij een personage heeft neergezet die je niet zomaar in een hokje kunt stoppen. Isabel is in dit verhaal fascinerend, intelligent, strategisch, religieus gedreven, maar ook meedogenloos, fanatiek en hard. Een verhaal dat je uitnodigt om verder te lezen, maar ook om verder te denken. En dat is uiteindelijk voor mij de waarde van deze roman: het laat je niet onberoerd en suddert nog een tijd na.