Het griezelverhaal van de 13 IJslandse kerstmannen

Oh kerst, wat vond ik het spannend, eng en heerlijk tegelijk. Het heeft zo zijn voordelen om te bungelen tussen twee culturen. IJsland kent wel 13 kerstmannen en niet allemaal van die lieverdjes, kan ik je vertellen. Ik houd van kerst en heb vooral warme herinneringen aan onze kerst. Het was niet altijd feest vroeger, tenminste niet voor 24 december 18.00 uur. Want klokslag 18.00 uur was het kerst in ons huis; alle narigheid vertrok bij de zesde klokslag.

Gleðileg jól, vrolijke kerst
De IJslandse radio luidde onze kerst in, of – wanneer dat niet ging – een IJslandse lp (langspeelplaat) met de IJslandse kerstliederen die mijn vader exact om 18.00 uur opzette. HO HO geen ruzie of gedoe. ‘Gleðileg jól, vrolijke kerst’ wensten we elkaar met dikke knuffels en zoenen. Het heerlijkste feest kon beginnen en duurde dagen en dagen lang met verrukkelijk en overvloedig eten.

Boeken en nieuwe kleren
Met kerst geef je elkaar boeken en oh wee wanneer je geen nieuwe kleren krijgt/geeft, dan komt de kerstkat, levensgevaarlijk. Hoe het ook met het geld zat bij ons thuis, wij kregen iets nieuws en waren totaal dressed up op 24 december in ons gezin van vijf. De mannen netjes in pak en ik samen met mijn moeder in een jurk en op hakken. Ook toen ik 6 jaar oud was, maar dat was een foutje van mijn vader. Terwijl mijn moeder het heerlijke IJslandse eten, dat we kregen opgestuurd van familie, voorbereidde (en dat was een enorme klus), had mijn vader de opdracht gekregen om nog even snel nieuwe schoenen voor mij te kopen.

Bordeauxrode suède hakschoenen
En zo gingen we op pad, naar een dorpsachtige schoenenwinkel verderop. Mijn vader ging vol voor de verkoper zijn praatje: ‘Ze heeft al een echte kleine damesmaat’ en zo kocht mijn vader mijn eerste hakschoenen, van bordeauxrode suède. Oh wat was ik blij en trots. Het beste kerstcadeau ooit!

‘Je koopt toch geen hakken voor een kind van 6?!’ riep mijn moeder luid en duidelijk. Ik sliep natuurlijk met mijn hakken aan, veel te bang dat ze werden teruggebracht of weggegooid. Oh wat vond ik ze prachtig mooi. Dagen heb ik ermee geslapen. Terugbrengen was geen optie, want ik zorgde er stiekem voor dat ze té gedragen waren. Terwijl ik uit andere schoenen al snel gegroeid was, bleven deze wonderbaarlijk voor een lange tijd niet te klein, tenminste dat vond ik.

Gehavend of niet: je hoort erbij
Onze kerstboom zat vol met lichtjes en verhalen. Meneer Peterselie hing gehavend in de boom. ‘Mam vertel nog een keer over meneer Peterselie’ vroeg ik haar elk jaar weer en elke avond net zolang tot meneer Peterselie, mevrouw Selderie en meneer Spinnenrag weer voorzichtig werden opgeborgen. Meneer Peterselie, en vele anderen, was inmiddels een stuk kleiner geworden…elk jaar weer. Ooit had hij 3 bollen net als een sneeuwpop eigenlijk en dan met een groene pluim op zijn hoedje. Door de jaren heen, ontbrak er steeds meer van zijn lijf. Spinnenrag had een rode kraag, daar was ook niet veel meer dan zijn kop van over. Het maakte niets uit, gehavend of niet, hij ging gewoon de boom in. Een mooie levensles die mijn moeder daar meegaf, want gehavend of niet: je hoort erbij. Sterker nog: al die halve kerstballen in de boom vond ik altijd het meest interessant; ze vertelden een heel verhaal.

Het griezelverhaal van de 13 IJslandse kerstmannen
De 13 kerstmannen zijn eigenlijk kerstkwajongens, hun moeder is een reuzin of trol en heet Grýla (ongelooflijk griezelig hoofd brrr), ze woont in de bergen met haar derde man, 13 zonen en zwarte kat. Ze zoekt ongehoorzame kinderen om een soepje van te koken. Ze kan alleen maar stoute kinderen meenemen en wanneer ze zich bekeren in de bergen moet ze ze vrijlaten. Vanaf 12 december komt er telkens één van deze kerstkwajongens, haar zonen, uit de bergen naar beneden om de mensen te bezoeken, tot de laatste op de 24^ste is gearriveerd.

Het zijn geen lieverdjes, al heb ik gehoord dat het verhaal in de loop van de tijd wat milder is geworden, om niet te veel angst meer te zaaien. Mijn vader kon overigens heel goed een trol nadoen, met zijn duimen trok hij zijn mondhoeken uit elkaar en met zijn wijsvingers trok hij zijn ooghoeken naar beneden. Resultaat: doodeng!

De 13 kerstmannen op een rijtje
Op de 12^e december komt Stekkjastaur en probeert de schapenmelk te stelen en de ooien te melken.
De 13^e komt Giljagaur; hij probeert het schuim van de melk te stelen.
De 14^e komt Stúfur; hij steelt de pannen en likt ze schoon.
De 15^e komt Þvörusleikir; de Lepellikker, hij steelt de lepels en likt ze schoon.
De 16^e komt Pottaskefill; hij leidt de kinderen weg van hun eten en jat dan het eten.
De 17^e komt Askasleikir; hij verstopt zich onder de bedden en steelt de schalen wanneer iemand niet kijkt.
De 18^e komt Hurðaskellir; de deurenknaller, heerlijk vindt hij het geluid van slaande deuren.
De 19^e komt Skyrjarmur; hij eet al de IJslandse yoghurt/Skyr op.
De 20^ste komt Bjúgnakrækir; hij jat alle worsten en eet ze op.
De 21^ste komt Gluggagægir; hij gluurt door de ramen en komt later terug om dat wat hem bevalt, te stelen.
De 22^ste komt GáttaÞefur; hij snuffelt en snuffelt aan het warm gebakken brood.
De 23^ste komt Ketkrókur; de Vleeshaak en hij jat al je vlees.
De 24^ste komt Kertasníkir; hij volgt kinderen om hun kaars te stelen en eet deze op (kaarsen waren vroeger eetbaar).

Eén voor één vertrekken ze weer totdat ze op 6 januari allemaal weer in de bergen bij hun moeder terug zijn.

De kerstkat eet jou zonder pardon op
Oh en de kerstkat… die eet iedereen op die zich niet heeft gehouden aan de nieuwe kleding regel, hebben je ouders niet nieuwe kleding voor je gekocht? Pech gehad, de kerstkat eet ook jou zonder pardon op. Sinterklaas is er echt niets bij.

Wil je meer weten over de IJslandse kerstmannen? Laat je dan meenemen in de Engelse uitleg van Ívar Gunnarsson in dit Youtube filmpje.

Ook is er een mooi blog van Christian Luijten in het Nederlands met het gedicht ‘Jólasveinarnir’ van Jóhannes úr Kötlum (Johannes uit Katla) uit 1932: https://luijten.org/ijsland/2019/12/11/jolasveinarnir.html.

Droom, durf, doe
Wil je meer weten over mij en waar mijn roots en reizen mij hebben gebracht? Lees dan hier verder.